Archive for October, 2014

नेपाली राजनीतिमा ‘अक्टोबर क्रान्ति’

अक्टोबर २४ का दिन ‘अक्टोबर क्रान्ति’ सम्पन्न भएको ९७ वर्ष पूरा भयो । यो अवधिमा संसारमा ठूल्ठूला राजनीतिक परिवर्तनहरु भए । सन् १९९१ मा सोभियत संघमा रक्तपातविहीन घटनाले नै अक्टोबर क्रान्तिका उपलब्धिहरुलाई इतिहासको विषय बनाइदिएको छ । त्यस घटनापछि संसारका थुप्रै पुँजीवादी शक्तिहरुले खुसीयाली मनाए । उक्त राजनीतिक परिवर्तनलाई कतिले ‘इन्ड् अफ हिस्ट्री’, ‘इन्ड् अफ सिभिलाइजेसन’ र ‘इन्ड् अफ आइडोलजी’ लगायतका उपमा दिए । तर, त्यस्तो विशलेषण वास्तविकतामा आधारित थिएन । दशकौंपछि आइपुग्दा पनि आज प्रश्न उठिरहेको छ कि के पहिलो विश्वयुद्धको दौरानमा स्थापित भएको पहिलो समाजवादी सोभियत गणराज्यको विरासत सकिँदैमा उक्त शासन व्यवस्था स्थापना गर्नका लागि गरिएको अक्टोबर क्रान्तिको औचित्य र सान्दर्भिकता सकिएकै हो ? के समाजवादले आफ्नो सार्थकता गुमाएकै हो ? यी प्रश्नहरु आज पनि उत्तिकै पेचिला छन् ।

Read more »

छुट्टै काव्यवाटिका

अझै पनि हामीकहाँ हुलाक सेवामा काम गर्ने मान्छेजस्ता कविहरु छन् । हुलाक सेवा जसलाई अहिले मोबाइल, कम्प्युटर र इन्टरनेटजस्ता प्रविधिले लगभग विस्थापन गरिसक्यो । यसरी हुलाक सेवाको उपयोगिता सकिसक्दा पनि हुलाकीहरु अझै पनि आफूहरुको सेवाको उपयोगिता रहिरहेको भ्रममा छन् । कतै हाम्रो कविताकर्म पनि हुलाक सेवाजस्तो मात्रै त छैन ? यसतर्फ सोच्न ढिला पो भइसक्यो कि ’ समय, समाजका अन्तरवस्तुहरु बद्लिसकेको अवस्थामा कविहरु बद्लिन सकेनन् भने अन्य कुराले कवि र कवितालाई ठाउँ प्रशस्त गरिदिन्छन् । जब प्रविधि र बजारले कवि र कविताको विकल्प चौडा गरिदिन्छ, त्यो कविताको निम्ति निर्दयी समय हुन सक्छ । भन्नुको अर्थ अब पनि समाजकेन्द्रित नभएर कवितामा आत्माकेन्द्रित पीडा नै बोलिराख्ने हो भने कवि र कविता थप एक्लिन सक्छन् । अबको समयमा हाम्रा कविहरुलाई यो चिन्ताले भत्भति पोल्नुपर्छ ।

Read more »

गजलमा समय–चेतना

नेपाली साहित्यमा महिला लेखकहरु संख्यात्मक हिसाबमा अत्यन्तै थोरै थिए, हिजोअस्तिसम्म । पछिल्लो दशकमा महिलाहरुको उपस्थिती उल्लेख्य रुपमा बढिहरेको छ । लेखनमा सामाथ्र्य र सम्भावना दुवै भएका महिलाहरु आइरहेका छन् । यो समय नेपाली साहित्यमा महिला लेखकहरुका लागि महत्वपूर्ण ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ पनि हो । यसरी आएका धेरै महिला लेखकहरु आख्यानमा छन् । केही कविता लेखिरहेका छन् । बाँकी अरु केही लेखिरहेका छन् । जो, जहाँ रहेर जे लेखे पनि त्यसको लाभ नेपाली भाषा, साहित्यलाई मिल्ने हो ।
गजल लेखनमा एउटा सक्रिय नाम हो– भावना पाठक । जो फुटकर रुपमा पहिल्यैदेखि गजल साधनामा लागेकी हुन् । चितवनमा बसेर राम्रा गजलहरु लेख्दै आइरहेकी भावना सिर्जनाका हिसाबले परिपक्व गजलकार हुन् । फुटकर रुपमा गजल लेखिरहेकी उनै भावनाको हालसालै ‘सफर’ शीर्षकको गजलसंग्रह प्रकाशित भएको छ । ‘सफर’मा जम्माजम्मी ५४ वटा सरदर आयामका गजलहरु सङ्गृहीत छन् । भावनाका गजलहरुमा विषयगत विविधता प्रशस्त छ । उनका गजलहरुले आम मानिसको जनजीवन, समकालिन समाज, देशकाल अनि हामीले बाँचिरहेको समयलाई सम्बोधन गरेका छन् ।

Read more »

संविधानसभाका प्रमुख अन्तरवस्तु

जतिबेला शुसील कोइराला नेतृत्वको सरकार बन्दै थियो, त्यतिबेला उपप्रधान तथा गृहमन्त्री पदमा नियुक्त भएका एमाले उपाध्यक्ष बामदेव गौतमले भनेका थिए, ‘यो पूरानै संरचना र माण्यतामा आधारित परम्परागत सरकार हो । यसले रातारात कुनै चमत्कार गर्दैन । यो सरकारबाट कसैले पनि धेरै आसा नगरे हुन्छ ।’
संक्रमणकालिन समयमा बनेको सरकार त्यसमा पनि संविधानसभाको ताजा निर्वाचनलगत्तै बनेको सरकारमा सम्मिलित दलका मन्त्रीले दिएको यस्तो अभिव्यक्तिले उतिबेलै संकेत गरिसकेको थियो, कोइराला सरकारसँग समकालिन राजनीतिक परिवेशमा धेरै अपेक्षा राख्नु बेकार हुने छ । हुन त सरकार गठनको विषयलाई लिएर आम जनताको तहमा त्यत्रो ठूलो उत्साह जागेको पनि थिएन । यद्यपी, व्यापक निराशाा र अन्योलका बीचबाट भएको निर्वाचनमा जनताले उत्साहका साथ मदतान गरेका थिए । तर, सरकार गठनको यतिका महिना बितिसक्दा सरकारले न्यूनतम आसा पनि संचार गर्न सकेको छैन । बरु, राजनीति निराशााको उल्टो बाटोमा छ । कुनै पनि नयाँ सरकारका लागि आफ्नो कार्यक्षमता प्रदर्शन गर्नका लागि ‘सियदिने’ कार्यावधि नकै महत्वपूर्ण हुन्छ । क्षमतावान् सरकारले उक्त समयमा चमत्कार नै गरिहाल्न नसके पनि आम जनतामा सकारात्मक आशा संचार गर्न भने सक्छ । तर, कोइराला सरकारको हकमा त्यो देखिएन । सरकार गठन र विस्तारमै सय दिन बिताएको सरकारले सुरुमै जनतामा चरम निरााशा बाँडिदियो ।

Read more »

कहिले बन्छ ‘उपभोक्तामैत्री’ बजार ?

विश्वमा उपभोक्तासम्बन्धि हानी र कसुरका विरुद्धमा बेलायती ‘हाउस अफ लर्डस्Õमा सन् १९३२ मा पहिलोपल्ट फैसला भएको थियो । त्यही प्रयोगलाई यससम्बन्धि अवधारणाको थलानी मानिन्छ । त्यसपछि विश्वका थुप्रै देशहरुमा काननी उपचार गर्ने, गराउने धेयका साथ स्पष्ट कानुनहरु बने । आज पनि विश्वका थुप्रै देशहरुले उपभोक्ता अदालतको स्पष्ट अभ्यास गरिरहेका छन् । नेपालमा पनि अहिले हाल त्यही अवधारणा वहसमा छ । नीतिगत रुपमा त्यो अवधारणलाई सरकारले तीन वर्षअघि नै कार्यान्वयनमा ल्याउन खोजेका थियो, सकेन । वस्तु र सेवा बजारमा व्यापक अराजकता, अव्यवस्था र दण्डहीनता बढेपछि सरकारले २०५४ को उपभोक्ता संरक्षण ऐन संशोधन गर्दै ‘उपभोक्ता अदालतÕको गठन सहितको विधेयक तयारी गरेको थियो । तर आजसम्म पनि त्यसको स्पष्ट कार्यान्वयन हुन सकेको छैन, यो निकै टीठलाग्दो कुरा हो ।
तात्कालिन अवस्थामै सरकारको तदारुकता व्यवहारमा देखिएको भए आज उपभोक्ता अदालत गठनको कार्यले सार्थकता पाइसकेको हुने थियो । विडम्बना ! हामीकाँ नीतिहरु बन्छन् तर कार्यान्वयन हुँदैनन् । मूलतः मुलुकको राजनीतिक संक्रमणको नाममा सरकारले उपभोक्ता अदालत गठनको कामलाई फाएलमै सीमित राखेको छ ।

Read more »

भ्रष्टाचारको माखेसाङ्लो

विश्वमा भ्रष्टाचार विरुद्धको औपचारिक अभियानको सुरुवात संयुक्त राष्ट्रसंघीय महासन्धीलाई मानिन्छ । सन् २००५ मा लागू भएको भ्रष्टाचारविरुद्ध संयुक्त राष्ट्रसंघीय महासन्धीलाई नेपालले सन् २०११, फेब्रुअरी २३ मा अनुमोदन गरेको थियो । त्यस समययता भ्रष्टाचार विरुद्धका सबै निकायहरुले भ्रष्टाचारविरुद्ध प्रतिवद्धता जनाउँदै आए पनि नेपाल ‘बढी भ्रष्टाचार हुने देश’को सूचीमा रहँदै आएको कहालीलाग्दो तथ्याङ्कले नराम्ररी गिज्याइरहेको छ । महासन्धी अनुमोदन गरेर नेपालले आफूलाई नीतिगत रुपमा भ्रष्टाचारविरुद्ध उभ्याए पनि सुशासन स्थापनामा निरन्तर चुक्दै आइरहेको छ । यहाँ महासन्धीहरु अनुमोदन गर्नु, कानुनहरु निर्माण गर्नुमात्रै ठूला कुरा होइनरहेछन् भन्ने कुरा व्यवहारमै सावित भइसकेको छ ।
तात्कालिन डा.बाबुराम भट्टराईको प्रधानमन्त्री कालमा सरकारले चुलिँदो भ्रष्टाचार निवारणका लागि भन्दै ‘शासकीय सुधार तथा आर्थिक समृद्धि’को ५ बर्षे रणनीतिक कार्यक्रम लागू गरेको थियो । सरकारले बढी भ्रष्टाचार हुने भनिएका स्थानीय निकाय, स्वास्थ्य, शिक्षा, भूमि, श्रम विभागमा कडा निगरानी राख्न विशेष कार्ययोजना बनाएर लागू पनि गरेको छ ।

Read more »

दसैँः केही अनुभूति

दसैं नेपालीको राष्ट्रिय पर्व हो । यो सबैभन्दा ठूलो र लामो प्रतीक्षाको पर्व पनि हो । वैदिक ग्रन्थअनुसार दसैंको सांस्कृतिक सन्दर्भ लामो छ । सामान्तयाः दसैंको ऐतिहासिक मूल्य–मान्यताको पक्षलाई हेर्ने हो भने यो भगवान् रामको कथासँग गएर जोडिन्छ । रामले रावणको वध गरेर विजय हाँसिल गरेको पृष्ठभूमिका आधारमा दसैंलाई विजयउत्सवका रुपमा मनाउन थालिएको हो । अनि, माता दुर्गाले महिषासुर नामको राक्षसको वध गरेर सम्पूर्ण मानव जातिलाई मुक्ति दिलाएको ऐतिहासिक किंवदन्तीका आधारमा पनि यो पर्वलाई शक्तिस्वरुपका रुपमा मनाउन थालिएको हो ।
खास गरी दसैं पर्वलाई विजय उत्सवका रुपमा मनाउने गरिन्छ । दसैंले शक्ति र वीरताको संकेत गर्छ । आज पनि बहुसंख्यक नेपालीले दसैंलाई ‘असत्यमाथि सत्यको जीत’का रुपमा ग्रहण गर्छन् । र, रातो टीका लगाएर हर्साेल्लासका साथ मनाउछन् । अतः यो नेपालीको पूरानो र महत्वपूर्ण पर्व हो । जुन हाम्रा पुर्खाहरुले प्राचीन कालदेखि नै मनाउँदै आए । आज हामीसम्म आइपुगेको छ । यसको ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक सन्दर्भ जेजे भए पनि दसैं करोडौं नेपालीका लागि मन जोड्ने, सद्भाव जगाउने र एकताको सूत्रमा बाँध्ने पर्वका रुपमा रहँदै आएको छ ।

Read more »

‘सहस्र थकान मेटाउन कविता लेख्छु’

चित्रकार कवि चन्द्र रानोहोंछाको कविताकृति ‘थिबिया चराको गीत’ हालसालै प्रकाशनमा आएको छ । उक्त कृतिले यस वर्षको ‘छत्र–विष्णु राई कृति पुरस्कार’ पायो, पन्ध्र हजार रुपैयाँको थैलीसहित । यही सेरोफेरोमा रहेर चन्द्र रानोहोंछासँग प्रवीण बानियाँले गरेको कुराकानी:

## बजारमा ‘थिबिया चराको गीत’ले राम्रै चर्चा पायो नि, कस्तो लागिरहेको छ ?
>> कस्तोलाई राम्रो चर्चा भन्ने ? आलोचनालाई कि प्रंशसालाई ? या सम्मान–पुरस्कारलाई ? म यसलाई चर्चाभन्दा पनि प्रतिक्रिया भन्न रुचाउँछु । यौटा इमान्दार कविका निम्ति जुनसुकै कोणबाट प्राप्त आलोचना या टिका–टिप्पणी जहिल्यै महत्वपूर्ण हुन्छन्, त्यसलाई ग्रहण गर्न र व्यवस्थापन गर्न सक्नुपर्छ । बाँकी कुरा त काम गरेपछि परिणामहरु निस्कन्छन् नै, उपस्थितीले धेरथोर स्पेस लिइहाल्छ, त्यो आम कविको हक हो ।

Read more »

© All Rights Reserved. Prabin Baniya 2014 | Developed by: Umesh Ghimire
;