Archive for the ‘पुस्तक-समीक्षा’ Category

संघर्षको डायरी

डा.लेखनाथ काफ्लेले झमक घिमिरेलाई प्रेमले सम्बोधन गर्दै एक आलेखमार्फत् लेखे, Ôझमक हाम्री मात्रै होइनन्, उनी संसारकी छोरी हुन् ।Õ पछि झमकको कृति ÔसमयÐविम्बÕ (डायरी) कृतिको भूमिकामा काफ्लेले फेरि लेखे, Ôझमकजस्ती संघर्षशील र कर्मशील छोरी पाउनु यो देशको भाग्य हो, हाम्रो भाग्य हो ।Õ
देशमा जतिजति कवि, लेखकहरु उभिँदै जान्छन्, देश त्यति नै सभ्य र समृद्ध हुँदै गएको देखिन्छ । देशमा जतिजति असल सिर्जनाका सिँढीहरु थपिँदै जान्छन्, देश त्यति नै सुन्दर हुँदै गएको देखिन्छ । वास्तवमा कुनै देश कति सुन्दर छ भन्ने कुरा त्यस देशको भाषा, साहित्य र कलाÐसंस्कृतिको घेरा कति फराकिलो छ भन्ने कुराले पनि गर्दोरहेछ । जब झमकजस्ती कर्मठ स्रष्टाहरुले असंख्य अप्ठेराहरुका बीचमा पनि समाजमा सुन्दर जीवन बाँच्ने क्षमता राख्छन्, त्यो बेला यो देशले पनि फरक सौन्दर्य प्राप्त गर्दोरहेछ ।

Read more »

देशबाहिरका अनुभूति

आफ्नो जीवनको सबभन्दा उर्जाशील र सक्रिय उमेर खर्चेर उच्च शिक्षा हाँसिल गर्छन् उनीहरु । राज्यले लागू गरेको कोरा शिक्षाको उपलब्धिका रुपमा मास्टर डिग्रीका चम्किला मार्कसिट हातमा हुन्छन् । तर पनि भविष्यको कुनै सुनिश्चितता हुँदैन । हातमा देशको सरकारले जारी गरेको नागरिकताको प्रमाणपत्र बोकेर उनीहरु आफूलाई पराय नागरिक ठान्छन्, आफ्नै देशमा । अन्ततः उनीहरु सम्भावनाको खोजिमा देशको सिमाना नाघेर हिँड्छन् । ती नै युवाहरुको जीवन खाँटी रङ र भोगाइका विविध भाकाहरु छन्, कथासंग्रह ‘तिर्खा’मा ।
हाम्रो देशबाट वर्षेनी लाखौंको संख्यामा पौरखी युवाहरु श्रमबजारको खोजिमा विदेसिन बाध्य छन् । आफू र आफ्ना परिवारका लागि धेरथोर खुसी किन्ने, घर बनाउने, अभावको धारिलो घेरा नाघेर अलिकति भए पनि आनन्दको सयम बाँच्ने, ऋिण तिर्ने आदि इत्यादी सपनाका साथ हरियो राहदानी बोकेर अरब जाने युवाहरुको लस्कर आज पनि उस्तै छ । उनीहरुसँगै अलिकति यो देश पनि उतै जान्छ । देशका सपना–बिपना, सुख–दुःख पनि उनीहरुसँगै जान्छन् । यो देशको भाग्य र भविष्यको ठूलो हिस्सा पनि सँगै जान्छ । र, ती युवाहरु विदेशमा गएर पैसासँग आफ्ना सपना–रहरहरुको विनिमय गर्छन् । यही यथार्थ बोकेका बलिया कथाहरु पढ्न पाइन्छ, ‘तिर्खा’मा । एक वाक्यमा भन्नुपर्दा ‘तिर्खा’ देश बाहिरको श्रमबजारमा बाँचिरहेको सानो नेपाल हो ।

Read more »

हाइकुमा अर्को पाइला

मूलतः हाइकु जापानी पराम्परागत काव्य साहित्यबाट भित्रिएको विधा हो । नेपालको सन्र्दभमा हाइकु वि.सं. २०१९ सालदेखि लेख्न थालिएको मानिन्छ । यो तीन हरफको संरचनामा हुन्छ । सटिकता, सघनता र रसिलोपना हाइकुको भावगत विशेषता हो । संरचनावद्धताको हिसाबले हाइकु १७ अक्षरमा पूरा गरिनुपर्ने हुन्छ । ५, ७, ५ वर्णका शब्दहरुको मात्रामा तालमेल मिलाएर तीन हरफमा यसलाई पूरा गरिन्छ । यो पूर्ण अभिव्यक्ति दिने एक छुट्टै र स्वतन्त्र विधाका रुपमा स्थापित छ । दृश्यात्मकता, विम्बीयता, चित्रात्मकताको सङ्केत नै हाइकु हो । आधा शताब्दी पार गर्दैगर्दा नेपाली साहित्यमा हाइकुको विशिष्ट महत्व छ । आजसम्म हाइकुसम्बन्धी थुप्रै शोधपत्रहरु तयार भएका छन् । कृतिहरु प्रकाशित भएका छन् । हाइकु लेख्नेहरुको दर्विलो उपस्थिती छ ।
हाइकु लेखनको प्राराम्भिक कालमा अभि सुवेदी, क्षेत्रप्रताप अधिकारी, रामदयाल राँकेश, पदमलाल देवकोटा, रत्नशम्शेर थापा आदिले नेपाली हाइकुको अगुवाई गरेका थिए । पुष्कर लोहनी यौनवादी हाइकु लेखनीमा चिनिन्छन् । नेपाल साहित्यमा हाइकुलाई स्व.शङ्कर लामिछानेले भित्र्याएका हुन् ।

Read more »

यथार्थपरक लेखन

साहित्य लेखनको मूलधारमा अहिले उपन्यासकै दबदबा छ । तुलानात्मक हिसाबमा अन्य विधामा पातलोगरी कलम चलिरहेका छन् । धेरै लेखकहरु उपन्यासमै आकर्षित छन् । तर, त्यो लहरभन्दा अलि पर रहेर कथा लेखनमा सशक्त उपस्थिती देखाइरहेकी लेखक हुन्– विद्या सापकोटा । फुटकर रुपमा कथामा आफ्नो दर्बिलो उपस्थिती जनाउँदै आएकी विद्याले अहिले आफ्ना नयाँ–पूराना कथाहरुको संग्रह ‘नीलो तृष्णा’ लिएर लेखनमा छाएकी छिन् । जसमा सरदर आयामका १५ थान कथाहरु समेटिएका छन् ।
‘नीलो तृष्णा’ सामाजिक धरातलबाट आएको पुस्तक हो । कथामा समाविष्ट अधिकांश कथाहरु सामाजिक धरातलबाट उठेका छन् । मानवीय जीवनसँग प्रत्यक्ष र परोक्ष रुपमा सरोकार राख्ने स–साना पक्ष र कुरालाई पनि कथाका माध्यमबाट बाहिर ल्याउन कथाकारले उत्तम प्रयत्न गरेकी छिन् । अहिलेको समयमा यो रुपमा आएका विद्याका यी कथाहरु यस समयका प्रतिनिधी कथा हुन् । अर्काे शब्दमा भन्ने हो भने ‘नीलो तृष्णा’ समकालिन नेपाली कथाको क्षेत्रमा देखिएको महत्वपूर्ण उपस्थिती हो ।

Read more »

कवितामा ग्रामीण भाका

तन्नेरी कवि हेमप्रभासको नवीनतम् कविताकृति łगीतैगीतको गाउँ’ हालसालै प्रकाशनमा आएको छ, तेस्रो कृतिका रुपमा । कृतिमा लामाछोटा गरी ३२ थान कविता छन् । हेमप्रभास वर्तमान पुस्ताका त्यस्ता प्रतिनिधि कवि हुन्, जो कविताको यौटा फरक बाटो, कविताको भर्जिनिटी र नयाँ किसिमको कोरियोग्राफीको खोजिमा छन् । उनको नयाँ कृति पढिसकेपछि पाठकले कवितामा केही फरक कुराको अनुभूति गर्नेछन् ।
खासगरी कवि हेमप्रभास काव्यिक निजत्व र फरक शैलीका बलमा कवितामा फरक क्षमता राख्छन् । उनी कुनै मञ्चमा उभिएर लिखत नेहरी ५०औं वटा कविता भन्न सक्छन्, यसलाई कविताप्रतिको उनको ‘सेल्फÐकन्फिडेन्स्’ मान्दिँदा हुन्छ । आफ्ना छाडी उनलाई अरु कविका कविता पनि कण्ठै हुन्छन्, यस्तो क्षमता कविमा विरलै पाइएला । बाँकी कुरा उनका कवितामा पाइने ताजापन हो । नयाँ कुराको आविष्कार गर्ने उनको त्यही स्वभाव कविको खास पहिचान पनि हो । पूरानो शैलीका कविता पढ्दै आइरहेका पाठकहरुमा यी कविताले प्रशस्तै ठाउँ लिन्छन् । यदि नेपाली कवितामा कोही नयाँ कुरा पर्खिरहेको छ भने पनि उसका लागि यी कविता सुन्दर विकल्प हुन सक्छन् । łगीतैगीतको गाउँ’ पढिसकेपछि पाठकले एकपटक łमुड फ्रेस’ बनाउन पाउँछ ।

Read more »

कवितामा समयको पदचाप

पूर्वाञ्चल क्षेत्रबाट दुई दशक अघिदेखि पढिँदै आएको नाम हो, धनकुटे कान्छा । जो त्यहाँदेखि यहाँसम्म आइपुग्दा पनि निरन्तर रचनाकर्ममा समर्पित छन् । पूर्वतिर एक निष्ठावान् स्रष्टाको रुपमा यिनको परिचय स्थापित छ । कुनैबेला जीवनको मेसो मिलाउने क्रममा उनी देशको भूगोल नाघेर गए, झोलामा श्रमिकको भिसा लागेको पासपोर्ट बोकेर । तैपनि, यिनी साधनाबाट विचलित भएनन् । यौटा बटुवालाई उसको छायाँले लखेटेजस्तो उनलाई कविताले लखेटिरह्यो, जहाँ पुगे पनि । अरबमा पसिनाको खहरे बगाउँदै गर्दा पनि उनी कविताबाट अलग्गिएर एकैछिन परतिर बसेनन् । आफ्नो काव्यिक हृदय र लेखनकर्मले सुम्पिदिएको सामाजिक भूमिका पूरा गर्न यिनी तदारुक रहिरहे ।
यो शताब्दीका प्रसिद्ध भारतीय कवि निदा फाजलीले कविताका सन्दर्भमा भनेका छन्, Ôकुनै कविता पढ्नुभन्दा पहिले कविलाई पढ्नु आवश्यक हुन्छ ।Õ कविता पठनको सन्दर्भमा यो भनाइ निकै संगतपूर्ण लाग्छ । वास्तवमा कविलाई नबुझी कविता बुझिँदैन । बुझे पनि त्यो पूर्ण हुन सक्दैन । कविलाई बुझ्नु भनेको कवितासँगको उसको संगत बुझ्नु हो । आमकविको जिन्दगीसँग कविता कसरी भिजेको हुन्छ भनेर बुझ्नु पनि हो । अनि, उन्नत कविताका निम्ति एउटा कविले केÐके कुराहरु त्यागेको हुन्छ र उसको निजी जिन्दगीका रंहरुसँग कविता कसरी बाँचेको हुन्छ भनेर थाहा पाउनु पनि हो ।

Read more »

कविताको अर्को घुम्ति

आस्था कोपिला, जो पूर्वकी एक शक्तिसाली काव्यिक हस्ताक्षर हुन् । मोफसलमै बसेर लामो समयदेखि कविता लेख्दै आइरहेकी उनी कवितामा समभावना बोकेकी कविमा पर्छिन् । मोफसलमै बसेर आफ्नो लेखकीय क्षमताका बलमा भाषा, साहित्यको केन्द्र भनिने काठमाडौंमाथि हस्तक्षेप बढाइरहेकी यी कविको आगमन निकै रमाइलो छ ।
फुटकर रुपमा कविता लेखेर लगभग आधा दशकको समय गुजारिसकेकी आस्था कविताका क्षेत्रमा आफ्नो स्पष्ट पहिचान बनाउने क्रममा छिन् । भोजपुरजस्तो ग्रामीण भेगमा बसेर लेखिएका कविताका बलले केन्द्रमा स्पष्ट उपस्थिती देखाउन निकै मेहनत र पसिना चाहिन्छ । अतः कोपिला राम्रा कविता लेख्न सक्छिन् भन्ने कुराको साक्ष्य हो, उनको पहिलो कवितासंग्रह ‘एउटा यायावरको पदचिह्न’ । संरचनाका हिसाबले लामा–छोटा ४३ थान कविता कृतिभित्र समेटिएका छन् । संख्याका हिसाबले धेरै कविता राम्रा छन् । केही औसत कविता छन् ।

Read more »

पूर्वका प्रतिनिधि कविता

पूर्वको साहित्यिक माटोमा एउटा उर्जाशील नाम हो– इन्द्रसुर बेल्टारे । उनी सिर्जनामा लागेका एक निष्ठावान् र कर्मठ स्रष्टा त हुँदै हुन्, यसदेखि बाहेक भाषा, साहित्यको उत्थान तथा विकासमा संस्थागत रुपमा जुटेका एक कर्ता पनि हुन् । बेल्टारे लामो समयदेखि मोफसल भनिने भोजपुरमा रहेर साधनामा क्रियाशील छन् । उनका खण्डकाव्य, कविता र गजल गरी दुई एकल र चार संयुक्त कृतिहरु प्रकाशित छन् । २०६२ सालदेखि उनकै सम्पादनमा ‘परिचय’ साहित्यिक पत्रिका पनि प्रकाशन हुँदै आइरहेको छ । उनकै नेतृत्वमा ‘परिचय साहित्य कला प्रतिष्ठान’ आफ्ना गतिविधिहरु गरिरहेको छ । कर्मका हिसाबले हेर्दा दुई दशकदेखि पूर्वको साहित्यिक पत्रकारिताको क्षेत्रमा क्रियाशील छन्, इन्द्रसुर बेल्टारे ।
पछिल्लो चोटी उनैको सम्पादनमा ‘पूर्वका कविता’ शीर्षकको संकलित कवितासंग्रह प्रकाशित भएको छ, ‘परिचय साहित्य कला प्रतिष्ठान’मार्फत् । कृतिमा पूर्वका १ सय ७ जना कविहरुका फुटकर कविताहरु समेटिएको छ । प्रत्येक कविका एक–एक वटा कविता समेटिएका छन् । सिधा हिसाबमा हेर्दा प्रस्तुत कृति पूर्वका प्रतिनिधी कविहरुको सामूहिक संग्रह हो । अर्कातर्फ, यो कृति स्थानीय÷क्षेत्रीय तहबाट आएको पूर्वको वर्तमान भाषा, साहित्यको खास गरी कविता विधाको एउटा सग्लो कर्म हो पनि हो । यसको अर्थ र महत्व यही ठाउँमा छ ।

Read more »

छुट्टै काव्यवाटिका

अझै पनि हामीकहाँ हुलाक सेवामा काम गर्ने मान्छेजस्ता कविहरु छन् । हुलाक सेवा जसलाई अहिले मोबाइल, कम्प्युटर र इन्टरनेटजस्ता प्रविधिले लगभग विस्थापन गरिसक्यो । यसरी हुलाक सेवाको उपयोगिता सकिसक्दा पनि हुलाकीहरु अझै पनि आफूहरुको सेवाको उपयोगिता रहिरहेको भ्रममा छन् । कतै हाम्रो कविताकर्म पनि हुलाक सेवाजस्तो मात्रै त छैन ? यसतर्फ सोच्न ढिला पो भइसक्यो कि ’ समय, समाजका अन्तरवस्तुहरु बद्लिसकेको अवस्थामा कविहरु बद्लिन सकेनन् भने अन्य कुराले कवि र कवितालाई ठाउँ प्रशस्त गरिदिन्छन् । जब प्रविधि र बजारले कवि र कविताको विकल्प चौडा गरिदिन्छ, त्यो कविताको निम्ति निर्दयी समय हुन सक्छ । भन्नुको अर्थ अब पनि समाजकेन्द्रित नभएर कवितामा आत्माकेन्द्रित पीडा नै बोलिराख्ने हो भने कवि र कविता थप एक्लिन सक्छन् । अबको समयमा हाम्रा कविहरुलाई यो चिन्ताले भत्भति पोल्नुपर्छ ।

Read more »

गजलमा समय–चेतना

नेपाली साहित्यमा महिला लेखकहरु संख्यात्मक हिसाबमा अत्यन्तै थोरै थिए, हिजोअस्तिसम्म । पछिल्लो दशकमा महिलाहरुको उपस्थिती उल्लेख्य रुपमा बढिहरेको छ । लेखनमा सामाथ्र्य र सम्भावना दुवै भएका महिलाहरु आइरहेका छन् । यो समय नेपाली साहित्यमा महिला लेखकहरुका लागि महत्वपूर्ण ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ पनि हो । यसरी आएका धेरै महिला लेखकहरु आख्यानमा छन् । केही कविता लेखिरहेका छन् । बाँकी अरु केही लेखिरहेका छन् । जो, जहाँ रहेर जे लेखे पनि त्यसको लाभ नेपाली भाषा, साहित्यलाई मिल्ने हो ।
गजल लेखनमा एउटा सक्रिय नाम हो– भावना पाठक । जो फुटकर रुपमा पहिल्यैदेखि गजल साधनामा लागेकी हुन् । चितवनमा बसेर राम्रा गजलहरु लेख्दै आइरहेकी भावना सिर्जनाका हिसाबले परिपक्व गजलकार हुन् । फुटकर रुपमा गजल लेखिरहेकी उनै भावनाको हालसालै ‘सफर’ शीर्षकको गजलसंग्रह प्रकाशित भएको छ । ‘सफर’मा जम्माजम्मी ५४ वटा सरदर आयामका गजलहरु सङ्गृहीत छन् । भावनाका गजलहरुमा विषयगत विविधता प्रशस्त छ । उनका गजलहरुले आम मानिसको जनजीवन, समकालिन समाज, देशकाल अनि हामीले बाँचिरहेको समयलाई सम्बोधन गरेका छन् ।

Read more »

© All Rights Reserved. Prabin Baniya 2014 | Developed by: Umesh Ghimire
;